U gradovima poput Lazarevca, koji su doživeli naglu urbanizaciju u 20. veku, stara i retka knjiga predstavlja najčvršću vezu sa korenima. U 8 od 14 crkava našeg namesništva, pronađen je veliki broj starih i retkih bogoslužbenih knjiga, od kojih su neke stare i po 250 godina. Zbog toga je, u saradnji sa crkvom Svetog Dimitrija u Lazarevcu, 2019. godine započet veliki projekat restauracije i konzervacije ovog važnog dela našeg kulturnog nasleđa.
U planu je i stalna postavka stare i retke knjige u parohijskom domu u Lazarevcu. Restauracija ovih knjiga nije samo tehnički proces popravke papira i poveza; to je čin spasavanja kolektivnog pamćenja jednog kraja. Crkve u lazarevačkim selima čuvaju knjige koje su preživele ratove, seobe i smene ideologija. Svaka restaurirana stranica je dokaz da pismenost i kultura na ovom prostoru nisu počele sa industrijskim procvatom, već mnogo ranije.
I dok veliki gradovi i spomenici svedoče o čitavim civilizacijama, manji gradovi sa svojim lokalnim nasleđem svedoče o – ljudima. Stare bogoslužbene knjige često sadrže zapise na marginama – beleške sveštenika o sušnim godinama, rođenjima, posetama vladara, narodnim bunama ili biografijama nekih ljudi koji su ostavili trag u zajednici. Konzervacijom tih zapisa mi čuvamo „živu istoriju“ Lazarevca koju nećemo naći u udžbenicima. U gradu koji nema antičke teatre, crkvena biblioteka sa knjigama iz 18. ili 19. veka je ekvivalent najvrednijem muzejskom eksponatu. To je elitno kulturno nasleđe malog mesta.
Ovo se ne dešava preko noći. Dugogodišnji proces restauracije uči lokalnu zajednicu strpljenju i poštovanju prema detaljima. On pokazuje da se vrednost ne meri uvek veličinom spomenika, već očuvanjem onoga što je krhko i lako zaboravljivo. Činjenica da projekat traje već nekoliko godina govori o njegovoj temeljitosti. On nije samo „kozmetička promena“, već sistemska briga o identitetu. Za Lazarevac, restaurirana knjiga u crkvi u Barzilovici ili Vreocima ima istu težinu kao restaurirana freska u velikim manastirima – ona je svetionik kulture u lokalnoj sredini.
Za male gradove, svaki sačuvani detalji je dokaz da su, bez obzira na kratku istoriju, ostavili trag u vremenu.
Kulturno nasleđe je iznad svih nas. Ono što je postojalo pre nas i nastaviće da postoji i posle nas. Na nama je, dok smo tu, da vodimo računa o njemu na pravi način i da se pobrinemo da ga sačuvamo za generacije koje dolaze.
