Kao pripadnik generacije koja je rođena tik pred ili nakon 2000. godine, lišeni smo neposrednog iskustva i emotivne uključenosti u događaje koji su tada tresli temelje političkog poretka u Srbiji. Peti oktobar 2000. ostao je za nas mit, simbol otpora i kolektivne pobune protiv jednog autoritarnog režima. Taj događaj se u društvenoj svesti učvrstio kao trenutak kada je građanski puls nadišao državne institucije, kada su mase pokazale da politika nije ekskluzivno pravo elita, već instrument u rukama naroda. Međutim, sada, gotovo dve i po decenije kasnije, Srbija se nalazi u stanju koje zahteva novu refleksiju, novu artikulaciju političke stvarnosti i, nažalost, sve više podseća na one aspekte koje su građani tada odbacili.
Petooktobarska revolucija nije bila tek smena jednog čoveka, već pokušaj dubinske transformacije političke kulture. Bila je to nada da se iznad pukog pluralizma može izgraditi sistem institucionalne odgovornosti, vladavine prava i medijskih sloboda. Umesto toga, tranzicija je ubrzo postala prostor borbe unutar frakcionisanih elita koje su, često instrumentalizujući demokratske norme, radile na vlastitoj konsolidaciji moći. Demokratija je brzo postala proceduralna kulisa, a ne suštinska garancija jednakosti i participacije.
U tom kontekstu, Aleksandar Vučić se pojavljuje kao politička figura paradoksalne biografije – nekadašnji ministar informisanja u autoritarnom režimu, danas predstavljen kao lider modernizacije i stabilnosti. Međutim, njegova vladavina, kako ukazuju brojni domaći i međunarodni izveštaji, ne predstavlja kontinuitet demokratskog razvitka, već sistematičnu regresiju ključnih demokratskih standarda. To nije samo političko pitanje – to je duboka epistemološka kriza: šta danas uopšte znači demokratija u Srbiji?
Prema najnovijem izveštaju Reportera bez granica (2024), Srbija je pala na 98. mesto po indeksu medijskih sloboda, što je indikator ne samo kontrole nad informacijama, već i šire atmosfere straha i autocenzure koja vlada u novinarskim krugovima. Centralizacija moći u okviru izvršne vlasti, instrumentalizacija pravosuđa i zloupotreba bezbednosnih službi za unutrašnjopolitičke obračune postali su deo svakodnevne političke prakse.
Fenomen tzv. „simulirane demokratije“ — pojave u kojoj demokratski procesi formalno postoje, ali suštinski ne proizvode nikakvu političku alternaciju — u Srbiji je dobio svoju punu manifestaciju. Višestranačje postoji, ali je obesmišljeno. Izbori se održavaju, ali su uslovi za njih neslobodni. Mediji tehnički nisu zabranjeni, ali su ekonomski i politički zarobljeni. Civilno društvo je nominalno aktivno, ali sve više prepoznato kao neprijateljski faktor.
Kada govorimo o današnjoj Srbiji, ne govorimo o državi u kojoj je vlast predmet političke borbe – već o državi u kojoj je vlast fetišizovana, personifikovana i zaštićena sistemima lojalnosti koji sežu dublje od partijskih granica. Populistički diskurs, sistemska korupcija i perpetuirana viktimizacija režima doveli su do normalizacije autokratskih praksi.
Deo opozicije, za razliku od 2000. godine, ne poseduje ni minimum strateške homogenosti. Građanske inicijative i protesti nailaze na institucionalnu gluvoću. Policijska brutalnost, zloupotreba REM-a, kontaminirani medijski pejzaž, sve su to simptomi dubokog oboljenja demokratskog tkiva. I sve to se odvija pod okriljem narativa o evropskim integracijama, koji je više dekor nego strateški cilj.
U atmosferi političke zamrznutosti, mladi ljudi, koji bi trebalo da budu nosioci društvene promene, umesto političke mobilizacije sve češće biraju emigraciju kao jedini preostali akt političke volje. Umesto da menjaju sistem, oni ga napuštaju. To nije samo demografski problem, to je kriza legitimiteta jednog celokupnog političkog poretka.
Nakon četvrt veka, ostaje pitanje: da li je 5. oktobar bio kraj jednog režima ili samo interregnum pred sofisticiraniji oblik autoritarizma? Da li je duh otpora ugušen u šapatima političkog oportunizma i građanske indiferencije? Ako je peti oktobar bio eksces slobode u vremenu represije, današnja Srbija je eksces represije u vremenu formalne slobode. U tom obrnutom ogledalu nalazi se tragedija naše političke sadašnjosti.
Srbija nije samo politički problem, ona je epistemološki izazov. Jer, ako ne razumemo logiku sistema u kojem živimo, ako ne mapiramo njegove kontradikcije i mehanizme samoobnove, onda ne možemo ni govoriti o otporu. A bez otpora, nema politike.
Ako je išta ostalo od petooktobarske ideje, to je saznanje da je svaka vlast smenjiva. I da je svaka apatija – saučesništvo.
